"Toen iemand deze kop bij ons binnenbracht, moest ik eerlijk gezegd zelf ook even opzoeken wat het precies was", lacht Stijn Rompa van kringloopwinkel Parels en Prul in Dongen. Het blijkt een gaper te zijn: een traditioneel beeld dat vroeger vaak aan de gevel van een apotheek of drogisterij hing. 

"Gaperbeelden ontstonden in de zestiende eeuw”, vertelt Stijn. “Straatnamen en huisnummers bestonden nog niet. Dan werd verwezen naar een herkenningspunt van een huis of winkel, zoals een beeld aan de gevel.”

Opvallend aan de gaper is de open mond, vaak ook nog met een uitgestoken tong. “Deze beelden hingen specifiek aan de gevel van een apotheek of drogisterij. De uitgestoken tong verwijst naar het innemen van medicijnen. Soms zie je ook een gaper die een pil op z’n tong heeft”, vertelt Stijn. Het uitsteken van de tong verwijst eveneens naar medisch onderzoek: Zeg eens AAA.

Waar kom de naam 'gaper' vandaan? 
De naam is afgeleid van de uitdrukking ‘aangapen’. Apothekers waren vroeger vaak buiten hun winkel medicijnen aan het bereiden. Een delicaat werkje, dat veel bekijks trok van pottenkijkers die alleen maar ‘gaapten’ en niks kwamen kopen.

De gaper hield daarmee de nieuwsgierige voorbijganger eigenlijk een spiegel voor. Op het pand 'In de gaper' in Middelburg stond in 1698 een versje dat het zo verwoordt: ‘Gij gaapt na mij, ik gaap op U’. 

Nederlands erfgoed
Tijdens zijn speurtocht naar de achtergrond van de gaperbeelden, kwam Stijn tot een verrassende ontdekking: "Vaak zijn het exotische mannenhoofden, dus je zou denken dat het uit verre landen komt. Maar een gaper blijkt een typisch Nederlands gevelbeeld te zijn. In feite behoort het tot het Nederlands erfgoed en vertelt het iets over de geschiedenis van de apotheken in ons land.” 

Het exotische uiterlijk van de gaper, vaak met een tulband, verwees naar oosterse en Afrikaanse landen. Daar kwamen de ingrediënten van de medicijnen vandaan: kruiden en specerijen. 

Kwakzalvers
“In die tijd waren er veel kwakzalvers die je onbetrouwbare middelen wilden aansmeren. Apothekers gingen toen op de markt staan met hun pillen of medicijnen, met een assistent met een exotisch uiterlijk. Dat was een symbool dat deze medicijnen van ver kwamen en dus betrouwbaar waren. Dan speelden ze een soort toneelstuk, waarbij de assistent de patiënt verbeeldde, die meteen beter werd na het innemen van de pillen”, vertelt Stijn. 

Bijzonder object De originele gapers zijn van hout gemaakt. De gaper bij Parels en Prul is een replica. "Dit is een beeld van gietsteen, dat zie je ook aan de foto van de onderkant", wijst Stijn. “Er staat ook nog een inscriptie van de maker op: John ‘84. Het beeld is in uitstekende staat. Hij weegt zo’n 10 kilo en is ongeveer 40 centimeter hoog.” Hij schat de waarde op 75 euro. “Ik denk dat deze gaper een mooi plekje in onze winkel krijgt”, zegt Stijn, “Ik vind ‘m eigenlijk te leuk om weg te doen. Het is zo’n bijzonder object waar een mooi verhaal achter zit.”