Keer op keer mensen oplichten, terwijl politie en justitie in je nek hijgen. Sommige oplichters lijkt het niets uit te maken. Slachtoffers doen aangifte, maar moeten soms lang wachten op gerechtigheid. Bij het Openbaar Ministerie stromen de zaken binnen en is een nieuwe werkwijze nodig om deze geraffineerde vorm van online oplichting aan te pakken. "De meeste officieren zouden met online criminaliteit bezig moeten zijn, daar gaan we nu naartoe", zegt officier van justitie Berkan Atakan.
Atakan houdt zich bezig met gedigitaliseerde criminaliteit en komt veel oplichtingszaken tegen. "Het wordt steeds geraffineerder. Je kunt steeds moeilijker onderscheiden wat echt of nep is."
Volgens het CBS waren in 2024 2,4 miljoen mensen in Nederland slachtoffer van online criminaliteit. Oplichting bij het aankopen van spullen springt eruit. Bankhelpdeskfraude, identiteitsfraude en oplichting via Marktplaats of Facebook: officier Atakan ziet het allemaal voorbijkomen. "Het contact wordt vaak online gelegd, geld wordt digitaal overgemaakt en soms volgt fysiek contact."
Misbruik van spoedsituatie
Zo ging het ook bij een groep woningzoekenden in Mierlo. Ze plaatsten een wanhopige oproep op Facebook voor woonruimte en in de reacties werd hun een woning aangeboden, die ze gingen bezichtigen. Achteraf bleek het huis helemaal niet van de aanbieder in de reacties te zijn, maar van de woningcorporatie.
Atakan gaat niet in op individuele zaken en heeft het dus niet over de mensen in Mierlo. Wel kan hij in het algemeen vertellen over het fenomeen oplichting. "Die wanhoop herkennen oplichters vaak. Ze maken misbruik van een spoedsituatie. Mensen die geen woonruimte hebben, zijn sneller bereid om hun eigen grenzen over te gaan. Ze denken: ik doe dan maar drie aanbetalingen, want straks krijg ik de woning misschien niet", zegt Atakan.
Anders aangiftes opnemen
Is het dweilen met de kraan open met zoveel slachtoffers? "We kunnen niet alles meteen oppakken, maar dat betekent niet dat we het in een kast stoppen met een groot slot erop. Als we meer of nieuwe aanwijzingen hebben, kunnen aangiftes op een later moment alsnog worden opgepakt."
Volgens de officier is de kennis en kunde wel in huis, maar is die vaak te versnipperd. "Je kunt de opsporing en vervolging niet meer bij een politieteam en een paar officieren neerleggen. Online criminaliteit is van ons allemaal. Gelet op het grote aantal zaken zouden de meeste officieren met online criminaliteit bezig moeten zijn, daar gaan wij nu naartoe."
Volgens hem kunnen politie en justitie het op dit vlak dus beter doen. Het begint volgens hem bij de aangifte. "We moeten op een andere manier aangiftes opnemen van online criminaliteit, zodat digitale sporen beter en sneller inzichtelijk worden. Denk aan screenshots van chatgesprekken, e-mailadressen en tijdstippen."
Grijs gebied
Maar soms komt het niet eens tot een aangifte. Zo kon de woningcorporatie geen aangifte doen van fraude met de huurwoning in Mierlo; het zou een civielrechtelijke kwestie zijn. Met andere woorden: de woningcorporatie moet het zelf voor de rechter uitvechten.
Oplichting valt vaak in een grijs gebied. Atakan: "Is het niet nakomen van een afspraak meteen oplichting? Na één keer misschien niet, maar na twee of drie keer is het vaak geen civiel conflict meer. Dan wordt het eerder strafrecht en kunnen we ermee aan de slag."
Daarom is het belangrijk dat er altijd aangifte kan worden gedaan. "We zijn er intern mee bezig om dat beter tussen de oren te krijgen. Als jij vindt dat je bent opgelicht, moet je in de gelegenheid worden gesteld om aangifte te doen." Dit geldt ook voor kleine bedragen. "Sommige oplichters blijven bewust bij lage bedragen, omdat ze denken dat wij daar niet achteraan gaan. Dat hebben ze mis."
Die aangiftes kunnen de politie en het OM juist gebruiken om patronen te herkennen. "Oplichters werken vaak met verschillende namen en methodes, maar hoe leg je als politie het verband dat Jan de nepbankmedewerker uit Groningen dezelfde oplichter is als Piet de nepagent uit Maastricht?" Daarom hebben ze in Oost-Brabant meerdere specialistische teams opgericht om de digitale puzzelstukjes beter te kunnen leggen.
Schaamte
Zelfs als er een verdachte is aangehouden en het onderzoek klaar is, moeten slachtoffers soms nog lang wachten voordat een zaak voor de rechter komt. "Wij zijn afhankelijk van wanneer de rechtbank plek heeft. Ook zijn er andere zaken die prioriteit hebben. We willen alle zaken binnen twee jaar afhandelen en vaak lukt dat, maar soms ook niet."
Atakan ziet veel schaamte bij slachtoffers in de rechtszaal. "Voor wat het waard is: dat hoeft niet." De officier geeft toe zelf ook een keer bijna te zijn opgelicht via Marktplaats. "Iedereen kan erin trappen, het kan iedereen overkomen."
